Ваш браузер устарел. Рекомендуем обновить его до последней версии.

Чакай кхьенай

Лезгияр гьар жуьредин майваяр арадал гъиз алакьдай, чlехи алакьунар авай багъманчияр я. Абуру кутунвай ичерин, чуьхверрин, ципицlрин, машмашрин, пlинийрин, шурван пlинийрин, гугърийрин, хтун, тутун багълари инсан гьейранарда. Ихьтин багъларал аранрани дуьшуьш жеда, дагъларани.
Дагълара багъ кутадайла абуру мел авуна чил къванерикай михьда. Икьван зегьмет чlугуна арадал гъайи багълариз яд гун патал гьакlни чlехи къаналар эгъуьнда. Тарар гьашаратрикай хуьн патал дарманарни абуру чпи гьасилда. Са гафуналди, и агьалийрихъ дегьзаманайрикай хабар гузвай багъманчивилин меденият ава.

Александр Беккер, академик. 1873-йис.

Лезгийри набататрикай вири дуьньядиз сейли тир са шумуд жуьредин рангар гьасилзавай. Абурун арада яру рангуни сад лагьай чка кьазвай. Ам ругъулрин пунарикай гьазурзавай. Ругъунар агакьзавачир. Абур чеб-чпиз экъечIзавай набататар тир. Франсадин Авиньон вилаятдин агьалияр ругъунар цана битмишардай набататдиз элкъуьрун патал гзаф алахъна. Ингье абурувай чпин ният кьилиз акъудиз хьанач. И кар Дербентдай тир лезги Гьуьсейн Келбалидилай алакьна. Ругъунрин цIийи сортар арадал гъайи адаз Франциядин Авиньон шегьерда гуьмбет эцигна.
 «Советский Дагестан» журнал. №5, 1966.
Къадим албанрин сихилдай тир лезгияр, Византиядин тарихчийри кхьейвал, генани машгьур халкь я… Маса агьалийри чпин адетар, пекер, гьакIни ацукьун-къарагъун лезгийривай ва фарсаривай къачунва.
Броневский С.
Новейшие географические и исторические известия о Кавказе. М., 1823. С. 370, 442
Кьуьзуь лезгиди заз дагъдин набататрикай гьазурнавай са шумуд жуьредин дарманар къалурна. Абурун куьмекдалди вичи гзаф азаррин вилик пад кьазва лагьана. Ихьтин лукьманри гьакъикъатдани хуьруьнбуруз сагъламвал хуьз мукьувай куьмек гузва. Лезгийри чпин чилерал алай дармандин набабатрикай хъсандиз менфят къачузва. Гьавиляй ина зайиф ва начагъ инсанар кьериз-цIаруз гьалтда.
Г.С.Гмелин, академик. 1770-йис.
Лезгандин (Лезгистандин) агьалийрин кIелунал гзаф рикI ала. За абурун са шумуд алимдихъ галаз суьгьбетна. Абуруз хайи чIал хьиз, араб чIални дериндай чизвай. Садбуру араб ктабар лезгидал элкъуьрзавай. Арабдалди кIел-кхьинар чирзавай са шумуд жегьилди къуръан хуралай кIелзавай. Лезгийрин арада ихьтин гьафизар мадни гьалтна зал.
Абу Гьамид ал-Гарнати,
XII виш йисан араб тарихчи.
Лезгийрин виридалайни хъсан къилихрикай сад кьуьзуьбурузни дишегьлийриз гьуьрмет авун я. Абуру чпин чIехибурал, агъсакъалрал меслят тагъа-на кар аквадач. ЧIехидан гаф амайбур патал къанун я. И карди абур генани гужлу ийизва.
     Лезги ксари чпин дишегьлийрив майишатдин залан кIвалахар ийиз тадач. Дишегьлийривай абурун анжах са тIалабун ава: герек тирла яракь кьуна женг чIугваз алакьун ва аялар сагъламдиз, викIегьдиз чIехи авун.
Масуд ибн Намдар, XIII виш йисан араб тарихчи.
Гатфар алукьай югъ лезгийри чIехи сувар хьиз къейд ийида. Им абурун виридалайни рикI алай сувар я. ЦIаяр авуна, цIайлаханар туькIуьрда, абурун къерехда лугьуз-хъуьрез кьуьлерда. Суварин суфрадал шумудни са жуьредин тIуьн-хъун жеда. Гъилик яру цIил кутIунна, са яру пек алукIун адет я. И чIавуз мехъерарни гзаф жеда. Тухузвай сусан кьилелай яру дуьгуьр вегьеда. Яру гудуяр кьуна, манийрал илигна, свас пурарал куьлуь яру халича алай балкIандал акьадарда. Сусани чамра чамарарда. Ахпа абуру жемятдин кьула йигин лезги макьамдал илигда. Им лезгийрин викIегьвиликай хабар гузвай кьуьл я. 
 
Абу Эмир Халиф ибн Гьаййат ал-Лайси ал-Усруфи,
IX виш йисан араб тарихчи.
КIвале лезгияр умун къилихрин инсанар я. Абур мугьмандиз гьуьрмет ийидай, чIехи рикI авай, дуствилиз гзаф вафалубур я. Ахлакьдин жигьетдай михьи, кьуьзуьбурун гьурмет хуьдай, недай затIарал юкьван дережеда рикI алай, акьуллу, кIвализ душман атайтIани мугьмандиз гьуьрмет авунин къайдаяр эхирдал кьван хуьдай ксар я.
П.Бутков,
XIX виш йисан тарихчи.
Кьадарсуз хиперин суьруьяр хуьзвай, чIехи багълар кутазвай лезгияр Къафкъаздин гзаф халкьарилай девлетлу я. Лезги лежберри цайи никIер тIебиатдин патай зарар хкIун тавуртIа, гьамиша бегьерлу жеда. Зегьметдал гзаф рикI алай лезгияр гьа чпин кьилел даим жив алай Шалбуз дагъ, Базардуьзи, Шагь дагъ хьиз такабурлу, жуьрэтлу, неинки мугьмандиз, гьакIни вири маса халкьариз гьуьрмет ийиз алакьдай инсанар я.
 Мор Дечи,
Венгриядин алим ва сиягьатчи
1902-йис.
Заз кlеледа, дустагърин кьула хъуьтуьл рикl авай, чина вацран эквер куькlуьнзавай, вилера цlай­лапандин цlаяр къугъвазвай са жегьил лезгини акуна. Ам икьван гагьди заз акур хъсан инсанрин садахъ галазни гекъигиз тежер гзаф кьегьал гада тир. Заз акl жезва хьи, зун инлай кьулухъ дуьньяда ихьтин Аллагьдин бендедал садрани дуьшуьш жеч… Лезгийри чеб гьикьван четинвилера гьатайтlани, касвилиз хас вири къилихар эхирдалди хуьда.
Ф.Достоевский,
1849-йис.
Авайвал лагьайтlа, лезгияр викIегь, къуччагъ, кlвалахунал рикl алай, алакьунар ва хъсан тербия авай халкь я.
Фирудин бег Куьчерли,
1907-йис.
samurpress.netГазета "САМУР"
Добавил: АДМИН | Дата: 08.02.2016
comments powered by HyperComments