Ваш браузер устарел. Рекомендуем обновить его до последней версии.

Лезгияр

Лезгияр (Лекьер) - Алпандин халкьрикай сад. Тарихдин къене Азербайжандин кефер патан ва Дагъустандин кьибле патан районра уьмуьр гьалзавай, Къавкъаздин бинедин суван халкь. Нах-дагъустан халкьарин группадин лезги халкьарин хзандиз талукь я.

Дагъустанда лезгияр асул гьисабдалди Ахцегь, Дербент, Докъузпара, Кьурагь, Мегьарамдхуьруьн, СтIал Сулейман, Хив ва са кьадар Рутул, Тарум, Хасавюрт ва Кизляр районра гегьенш хьанва.

Азербайжанда лезгийри Къуба, КцIар, Хъачмаз, Кьвепеле, Исмаиллы, Огъуз, Къах, Агъдаш, Агъсу, Шамахи, Геокчай района ва чIехи шегьерра (Баку, Сумгаит) уьмуьр гьалзава. Кьадардал гьалтайла Азербайжанда цIапарилай кьулухъ кьвед лагьай халкь я.

Идалайни гъейри, лезгийрин диаспораяр Туьркменистан, Узбекистан, Украина, Къазахстан, Киргизия, Турция, Эстония ва маса уьлквейра ава.

2010 йисан малуматрив кьурвал, Урусатда лезгийрин кьадар 476,3 агъзур кас тир. 2009 йисан малуматрив кьурвал, Азербайжанда лезгийрин кьадар 180 агъзур кас тир.

Лезгияр, кефер патан къавкъаздин чIаларин хилен нах-дагъустан чIаларин группадин лезги чIаларик акатзавай лезги чIалал рахазва.

Гегьенш хьанвай ареални кьадар

ГьакIни килига: Лезгияр Азербайжанда, Лезгияр Турцияда, Лезгияр Узбекистанда, Дагъустанвияр Санкт-Петербургда.

Адет тирвал лезгийри Дагъустандин кьибле пата ва Азербайжандин кефер пата уьмуьр гьалзава. Векилрин кьадардал гьалтайла, лезгияр Азербайжанда цIапарилай кьулухъ кьведлагьай чкадал, Дагъустандани кьудлагьай чкадал ала.

2010 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматриз килигна, Дагъустанда лезгийри вири агьалидин 13,3% туькIуьрзавай. Урусатдин виридалайни чIехи аналитикадин “Демоскоп” журналди гузвай малуматдиз килигна, 1989-2002 йисарин къене лезгийрин юкьван гьисабдалди йисан гзаф хьунин коэффициент — 35 тир. Урусатдин халкьарин арада и коэффициэнтдал гьалтайла, эрменийрилай, ингушрилай ва цIапарилай кьулухъ кьудлагьай чкадал лезгияр акъвазнава ва им пара хъсан лишанар я. ГьакI, 1989-2002 йисарин къене Урусатда лезгийрин кьадар 257 270-далай 411 535-дав агакьнай. Амма лезгияр кьадардал икьван йигин камаралди пара хьунин асул себебар тIебии гзаф хьун (яни аялар хун) ва цIап пата авай лезгийрин массайралди Урусатдиз куьч хьун я.

Гьайиф къведай кар ам я хьи, тийижир кьван кьадарда лезги хзанар урусламиш ва я цIаплашмиш хьана, чIал квадарна ассимиляция хьанвайбур я. Идан асул себебар хуьрерай урус чIалалди рахазвай шегьерриз жегьилрин куьч хьун я, меселаКьибле Дагъустандин лезги хуьрерай Дербент шегьердиз куьч хьана урусриз элкъвенвайбур. Ахьтин хзанрин кьадар йисандивай пара жезва. Абуру чпин хайи чIал вучиз хиве такьуна чара чIалал рахазватIа гилани малум туш. Мумкин я, “кутIал” лезги хуьруьнвийрин вилерал урус ва я цIап чIалар мадни “вилик фенвай” ва “модада авай” чIалар я, амма лезги чIал“кьуьзуьбурун” ва “модада авачир” чIал хьиз хьун я. Дагъустанда бязи “вилик фенвай” хуьрера гьатта рушар сад-садахъ галаз урус чIалалди рахазва ва аквадай гьалара, абуруз лезги чIалалди рахаз регъуьзва. Ахьтин хуьрера гадайрин арада лезги чIаланни урус чIалан акахьунал рахаз модада гьатна ва адетдин кардиз элкъвена. Месела: “Акъваз стха, афтобус набиратна чут-чут ама, исятда экъечIда”, “За вакай ожидатзвачир стха” ва икI маса. ЦIап пата авай лезгийрин гьаларни усал я. Акахьай миллетрин агьалияр авай хуьрера, шегьерра уьмуьр гьалзавай лезгияр къвез-къвез гьатта хзандин къенени цIап чIалалди рахуниз элячIзава. ЧIалан къайгъуда садни акъваззавач, им чи чIал ва халкь са кьадар вахтунилай терг жеда лагьай чIал я.

Лезгияр кIватиз ва са кьадарда авай районарни шегьерар:

  • Дагъустанда:

Районра

  • Ахцегь район — 30 556 (97,99 %)
  • Докъузпара район — 13 399 (93,50 %)
  • Дербент район — 16 278 (18,82 %)
  • Кьурагь район — 15 299 (98,59 %)
  • Мегьарамдхуьруьн район — 61 842 (95,69 %)
  • Рутул район — 2 116 (9,00 %)
  • СтIал Сулейман район — 58 200 (99,61 %)
  • Хив район — 8 725 (42,05 %)
  • Хасавюрт район — 7 414 (5,91 %)
  • Кизляр район — 2 142 (3,71 %)
  • Тарумовка район — 1 066 (3,73 %)

Шегьерра

  • Дербент — 32 955 (32,6 %)
  • Дагъустандин ЦIаяр — 5 860 (22,24 %)
  • Каспийск — 13 952 (18,0 %)
  • Магьачкъала — 62 810 (13,58 %)
  • Кьибле-Сухокумск — 1 046 (10,70 %)
  • Избербаш — 3 973 (7,25 %)
  • Кизляр — 1 986 (3,89 % %)
  • Кизилюрт — 1 089 (2,28 %)
  • Хасавюрт — 2 554 (2,10 %)

  • Азербайжанда:

Районра

  • Кьвепеле район — 16 020 (17,1% 2009)
  • Къуба район — 8 952 (6,8 % 2009)
  • КцIар район — 79 629 (90,63 % 2009)
  • Хъачмаз район — 24 688 (15,5 % 2009)
  • ЦIийи Шамахи район — 536 (1 % 2009)
  • Агъдаш район — 4 555 (7,8 % 1939)[17], 105 (2009)
  • Шамахи район — 87 (2009)
  • Шаки район — 7 152 (2009)
  • Исмаил район — 8 076 (2009)
  • Ках район — 3 170 (11,9 % 1939), 253 (1,19 % 2009),
  • Лекь район — 4 831 (14,16 % 2009)
  • Гокчай район — 1 744 (3,8 % 1939), 1 054 (1999), 396 (2009)
  • СакIватIал район — 2 137 (4,5 % 1959)[18], 50 (2009)
  • Белокан район — 6.248 (19,0 % 1939)[19], 91 (2009)

Шегьерра

  • Баку — 24 868 (2009)
  • Сумгаит — 3 478 (2009)

Чlал хуьх, ЛЕЗГИЯР, Чил хуьх, ЛЕЗГИЯР!

Добавил: АДМИН | Дата: 25.06.2015
comments powered by HyperComments